Gmina Sabnie

Współrzędne: 52°31' N 22°18' E

Gmina Sabnie położona jest w centralnej części rejonu sokołowskiego, zajmując powierzchnię 10,792 ha. Jest to gmina typowo rolnicza , nie posiadająca żadnego przemysłu. W jej skład wchodzi 20 sołectw , a zamieszkuje ją 4,140 mieszkańców.
Rolnicze formy użytkowania ziemi są podstawową formą korzystania z zasobów naturalnych na terenie gminy. Użytki rolne zajmują obszar 8044 ha, lasy i grunty leśne 2446 ha.
Samorząd Gminy Sabnie podejmuje ogrom działań, w wyniku których gmina będzie ośrodkiem wzrostu gospodarczego, terenem dobrze wyposażonym w urządzenia infrastruktury technicznej, przyjaznym, bezpiecznym i atrakcyjnym miejscem dla wypoczynku. Gmina leży w granicach otuliny Nadbużańskiego Parku Krajobrazowego. Ważne miejsce w działaniach samorządu zajmuje ekologia. Dowodem tego jest konsekwentna realizacja programu gospodarki wodno - ściekowej. Gmina jest w trakcie realizacji inwestycji proekologicznej jaką docelowo będzie zbiornik retencyjny na rzece Cetynii pod nazwą "Niewiadoma" o powierzchni około 50 ha lustra wody. Poprzedza go zbiornik wstępny " Kupientyn", który został oddany w 2004 r.
W gminie Sabnie funkcjonują 3 szkoły podstawowe: w Sabniach imienia Heleny Mniszek, w Niecieczy im. Armii Krajowej i w Zembrowie oraz jedno Publiczne Gimnazjum w Sabniach imienia Heleny Mniszek. Przedszkole w Sabniach ma dwie filie: w Zembrowie i w Kupientynie.
Z placówek kulturalnych Gmina Sabnie posiada Gminną Bibliotekę Publiczną w Sabniach z filiami w Zembrowie i w Kupientynie.


Urząd gminy, 08-331 Sabnie, ul. Główna 73, tel. 25-787-41-90; faks 25-787-41-90;
Strona internetowa gminy


Historia

Pierwsze ślady osadnictwa, jak oceniają archeolodzy prowadzący badania na terenie gminy Sabnie, pochodzą z VI w. Nad brzegiem Cetyni odkryto pozostałości grodu otoczonego wałami obronnymi i fosą. Wały zachowały się do dzisiaj i nazwane zostały Wałami Jadźwingowskimi. Badania prowadzono w Niewiadomej i w Grodzisku. Obecnie mała i wąska rzeka Cetynia w tamtym okresie była wielokrotnie szersza i spławna. W pobliżu grodu odkryto cmentarzysko, a w nim groby szkieletowe. Znaleziono drobne przedmioty takie jak sprzączki, paciorki, kabłączki, pierścionki i przęśliki. Oszacowano, że przedmioty te pochodzą z XI-XII w. Skąd wzięli się Jadźwingowie na tych terenach?

Byli jednym z pięciu głównych plemion należących do szczepu litewskiego. Pochodzili z terenów obecnego Rajgrodu, Augustowa i Suwałk (ziemia Olicka). Terenu niezbyt licznie zamieszkałego, porośniętego gęstą, trudno dostępną, zabagnioną puszczą.
Pierwsze wzmianki o Jadźwingach pochodzą z kroniki Jana Długosza z 1043 roku, kiedy to opisuje udział Jadźwingów w walkach z Kazimierzem Odnowicielem. Walczyli przeciw Polakom wspólnie z Prusami i Litwinami, którzy podobnie jak oni byli poganami. Osiedlali się w pasie lasów oddzielających Mazowsze od Rusi, na Podlasiu. Były to obszary ubogie rolniczo, co może być przyczyną ich częstego uczestnictwa w różnych wojnach i napadach na terenie Polski i Rusi. Znani byli z bitności, gwałtowności i dzikości.
Na początku XIII wieku opanowali, położony nad Bugiem, zamek w Drohiczynie.
W 1243 roku wspierali z Litwinami Konrada Mazowieckiego przeciw Bolesławowi Wstydliwemu, a w 1244 roku również z Litwinami i Prusami pomagali Świętopełkowi pomorskiemu przeciw Krzyżakom. W 1269 roku razem z Litwinami najechali i złupili ziemie Kujawską, z której uprowadzili dużą ilość ludzi i stad bydła. Następnie w 1280 razem z Litwinami napadli i złupili ziemię Lubelską, co wówczas stało się powodem wyprawy Leszka Czarnego na teren Podlasia. Prawie wszyscy Jadźwingowie uczestniczący wtedy w walkach zginęli.
Częste niepokoje i walki wszczynane przez ten lud, a także proces wprowadzania chrześcijaństwa spowodował, że stopniowo zostali wyparci z zajmowanych terenów przez Polaków i Krzyżaków na północy. Większość plenienia została wybita, a ci którzy ocaleli chronili się głównie na Litwie.
Na Podlasiu utrzymali się do końca XIII wieku.

Polacy, którzy zamieszkiwali te tereny zajmowali się głównie rolnictwem i łowiectwem. Tereny były biedne, ziemie ubogie i porośnięte lasami co nie sprzyjało osadnictwu. Przed rozbiorami teren gminy Sabnie wchodził w skład ziemi drohickiej województwa podlaskiego.
Do 1867 roku stanowił część składową powiatu siedleckiego. W czasie powstania styczniowego stał się miejscem działania wielu "partii" powstańczych. Upadek powstania styczniowego wzmógł politykę rusyfikacyjną na ziemiach polskich. Jednym z jej przejawów było dokonanie w 1867 r. nowego podziału Królestwa Polskiego na 10 guberni i 85 powiatów. Sabnie weszły wtedy w skład powiat sokołowskiego utworzonego 17.01.1867 roku wkrótce po powstaniu Guberni Siedleckiej z jej północnej części. Gmina miała charakter rolniczy. Przemysł na jej terenie reprezentowały wówczas niewielkie zakłady przetwórstwa rolnego i cegielnie znajdujące się w majątkach ziemskich. W 1905 r. po 40 letnim okresie spokoju jaki nastąpił po upadku powstania styczniowego doszło znów do masowych, antycarskich wystąpień, które objęły wszystkie grupy społeczeństwa polskiego. Wrzenie rewolucyjne ogarnęło również tereny powiatu siedleckiego, szerząc się głównie na wsi, jako że przemysł na tym terenie rozwinięty był bardzo słabo. Podstawowymi formami walki w gminie były przede wszystkim strajki rolne robotników folwarcznych i wystąpienia polityczne. Po wybuchu I wojny światowej działania wojenne objęły również tereny dzisiejszej gminy Sabnie.

Po odzyskaniu niepodległości tereny gminy znalazły się w województwie lubelskim i powiecie sokołowskim. Ustrój gmin wiejskich opierał się na "ukazie" rosyjskim o urządzeniu gmin wiejskich z dnia 2 marca (19 lutego) 1864 r. uzupełnionym później przez władze polskie "Dekretem o utworzeniu Rad Gminnych na obszarze b. Królestwa Kongresowego" z dnia 27 listopada 1918 r. W skład gmin wiejskich wchodziły wsie, osady, folwarki i kolonie. Ustawa o samorządzie gminnym z 1864 r. tworzyły również sołectwa składające się z jednej lub kilku wsi. Na podstawie "Przepisów wykonawczych do dekretu o utworzeniu Rad Gminnych" z dnia 5 grudnia 1918 r. powołane zostały do życia w 1919 r. we wszystkich gminach wiejskich Rady Gminne mające charakter gminnych organów kontrolujących. W gminach działały komisje takie jak: rewizyjna, finansowo-budżetowa, drogowa, opieki społecznej i sanitarna. Funkcję ustawodawczą sprawowało ogólne Zgromadzenie Gminne. Na czele gmin wiejskich stali wójtowie pełniący funkcje wykonawcze w Zarządach Gminnych.

Kolejne lata nie przyniosły spokoju. Przez teren powiatu i gminy przechodziły dwukrotnie wojska radzieckie w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r. Okres międzywojenny jest to ważny okres dla Sabni, ponieważ nastąpiła wtedy silna odbudowa życia społeczno gospodarczego. Nie było budynku szkoły, więc lekcje prowadzono w wynajętych izbach w domach u rolników. Tuż przed wybuchem II wojny światowej rozpoczęto budowę budynku szkolnego. Niestety powstała tylko jedna kondygnacja. Niemcy dokończyli inwestycję z przeznaczeniem na cele wojskowo-administracyjne.
Również w całym powiecie okres międzywojenny stał się niezwykle ważny dla odbudowy polskości i ożywienia gospodarczego. Tak jak w gminie rozpoczęła działalność szkoła podstawowa, w Sokołowie Podlaskim uruchomiono dwie szkoły średnie, a w tym gimnazjum. Powstały nowe organizacje i stowarzyszenia. Na terenie powiatu utworzono kółka rolnicze, które miały aż 46 oddziałów. Również ożywiły działalność organizacje młodzieżowe. W okresie międzywojennym było 28 kół Stowarzyszeń Młodzieży Wiejskiej i 13 kół Stowarzyszeń Młodzieży Polskiej. Nastąpił też rozkwit spółdzielczości. Powstało 15 spółdzielczych stowarzyszeń spożywczych, 12 spółdzielni mleczarskich i piekarnie spółdzielcze oraz jedna spółdzielnia rolniczo-handlowa. W kwietniu 1939 roku w wyniku reformy administracyjnej Sabnie przeszły na teren województwa warszawskiego. W okresie II Wojny Światowej gmina znalazła się ponownie na obszarze działań wojennych.

W okresie okupacji działała silnie partyzantka. Oddziały AK miały dogodne warunki do ukrywania się w lasach. Mieszkańcy wsi wspierali ich dostarczając żywność i ukrywając partyzantów w swoich gospodarstwach. Niestety wiele osób wtedy zginęło rozstrzelanych przez Niemców lub wywiezionych do Treblinki. Kolejnych zniszczeń dokonał front, który przeszedł w 1944 roku. Niestety data wyzwolenia nie była końcem działań zbrojnych na terenie gminy i powiatu. Zaraz po wyzwoleniu powiatu nastąpiły masowe aresztowania żołnierzy AK. Dużo osób nie złożyło broni przechodząc do partyzantki z nadzieją na odzyskanie 'wolnej Polski". Aż do 1949 roku oddziały partyzanckie walczyły początkowo z wojskiem polskim i radzieckim, a potem z milicją i oddziałami UB ukrywając się w lasach.
W 1945 roku w gminie biwakowali żołnierze polscy i rosyjscy. Mimo niespokojnych czasów w gminie ruszyła szkoła. Pierwszy powojenny rocznik liczył aż 300 osób.
Jeśli mówimy o historii gminy, nie sposób nie wspomnieć o sławnych ludziach jacy mieszkali na jej terenie.

  • Jedną z nich Była Helena Mniszek. Urodziła się w 1880 roku w Kurczycach na Wołyniu. Do Sabni przyjechała w 1903 roku po śmierci męża Władysława Chyżyńskiego i zamieszkała w majątku rodziców. Jej ojcem był Michał Mniszek Tchórznicki, plenipotent hrabiego Męcińskiego, właściciela wielu dóbr na Urainie. Wychodzi powtórnie za mąż w 1910 roku i opuszcza Sabnie by wrócić w 1940 roku. Umiera w 1943 roku i zostaje pochowana w Zembrowie w pobliżu kaplicy rodziny Trębickich przy grobie rodziny Mniszek - Tchórznickich Helena Mniszek miała dwie córki Janinę i Marię z pierwszego małżeństwa oraz Irenę i Hannę z drugiego małżeństwa. Napisała 20 powieści, które zdobyły ogromną popularność. Jedną z najsłynniejszych jest "Trędowata" która doczekała się kilkunastu wydań i trzech ekranizacji, z czego dwie przed II wojna światową.
  • Z Sabni pochodził Adolf Lortsch, który po ukończeniu nauki przyjechał w 1903 roku do domu rodzinnego. Po śmierci ojca został rządcą majątku w Grodzisku i Kupientynie. Był właścicielem Groźnego, stolicy Czeczenii i pól naftowych. W okresie międzywojennym pełnił funkcję konsula honorowego Rzeczpospolitej Polskiej we Włoszech. Od 1931 roku mieszka w Warszawie. W 1940 roku zostaje aresztowany i rozstrzelany przez Niemców oskarżony o współpracę agenturalną w Anglią.
  • W Sabniach w 1939 roku urodził się Tadeusz Kozłowski, fizyk, profesor wykładający w Polsce i za granicą.

Atrakcje okolicy

Na terenie Gminy Sabnie znajduje się dużo ciekawych, aczkolwiek trochę zapomnianych miejsc. Tu mieszkała i zmarła Helena Mniszek - autorka m.in. słynnej powieści "Trędowata". Do dziś stoi kapliczka umiejscowiona przed nie istniejącym już dworkiem pisarki. W pobliskim Zembrowie na przykościelnym cmentarzu rodzinnym, znajduje się jej skromny grób.
Atrakcją gminy są malowniczo położone we wsi Niewiadoma "Wały Jaćwingowskie", stanowiące ślady kultury Jaćwingów na Podlasiu. Ponadto zachowały się zabytkowe dwory w Kupientynie, Kurowicach, Wymysłach i Grodzisku. Są one pamiątkami XIX wieku i lat międzywojennych . Ciekawostką jest również skromny, lecz zabytkowy kościółek w Grodzisku - dawna cerkiew unicka.
Godne odwiedzenia są:

  • Grodzisk - Kościół drewniany w stylu bazyliki rzymskiej z 1778 roku, na otynkowanej podmurówce ceglanej powstał na miejscu XVI wiecznego również drewnianego kościoła. Ma podwaliny drewniane dębowe, zrąb z bali sosnowych i oszalowane elewacje. Dach pokryty blachą ocynkowaną. Kościół powstał jako cerkiew unicka. W latach 1875-1919 funkcjonował jako cerkiew prawosławna, a obecnie jest kościołem katolickim. Kapitalny remont został przeprowadzony w latach 1999 - 2003. Wtedy to powstała nowa wieża na kościele. Z kościołem związane są prześladowania unitów w XIX wieku przez władze carskie, najazdami i grabieżami kozaków i Rosjan.
  • Pomnik pamięci żołnierzy Armii Krajowej w Wymysłach,
  • Kapliczka przed nie istniejącym już dworem pisarki Heleny Mniszek w Sabniach,
  • Grób Heleny Mniszek na przykościelnym cmentarzu w Zembrowie,
  • Kościół Parafialny pw. św. Jana Chrzciciela w Zembrowie; Kościół murowany neogotycki z początków XX wieku, wybudowany według projektu Kazimierza Zajączkowskiego. Powstał z kamieni granitowych i cegły, otynkowanyod wewnątrz. Dach pokryty blachą. Dwie wieże nakryte chełmami ostrosłupowymi zkrzyżami. Kościół jest trzynawowy o układzie bazylikowym. Z cennych zabytków tego kościoła należy wymienić XVIII wieczny obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem w otoczeniu aniołów oraz XVIII wieczny kielich gładki.
  • Wały Jaćwingowskie w Niewiadomej - podczas badań archeologicznych pod koniec lat 70 odkryto tam cmentarzysko, prawdopodobnie z IX wieku,
  • Zespół Dworski i Parki Dworskie w:
    • Kupientynie; dwór z połowy XIX wieku, wymurowany z cegły dwustronnie tynkowany. Dach kryty blachą ocynkowaną. Okna trójdziałowe, balkony z żeliwnymi balustradami. Dom parterowy, wybudowany na planie wydłużonego prostokąta ma 16 pomieszczeń. Część środkowa, dwukondygnacyjna nakryta jest dwuspadowym poprzecznym dachem. Dwór stoi na terenie folwarku, na którym zachowały się takie zabytki jak pralnia, obora, spichlerz i wieża ciśnień. Obecnie są też nowe obiekty jak obora, wiata i budynek gospodarczy.
      Dwór był wielokrotnie przebudowywany. Zachowały się opisy drewnianego budynku krytego gontem z okiennicami z XVII wieku. Również majątek przez kolejne wieki zmieniał właściciela. Pierwsze wzmianki pochodzą z XV wieku, kiedy ziemie i zabudowania dworskie należały do Mikołaja Depeńskiego, by w XVI wieku przejść w ręce rodziny Kiszków i pod koniec XVI wieku znaleźć się w rodzinie Radziwiłłów. Pod koniec XVIII wieku do XIX wieku ziemie i majątek należały Szydłowskich, a ostatnimi właścicielami do 1946 roku byli Winnicy. Każdy z właścicieli rozbudowywał dwór i folwark, tak, że do naszych czasów zachowało się kilka ciekawych obiektów, które są cenną pamiątką dawnej gospodarki rolniczej na tym terenie. Park zachował się w stanie szczątkowym. Pozostały ślady podjazdu, pojedyncze drzewa, a wśród nich lipa drobnolistna, klon pospolity, wiąz szypułkowy, kasztanowiec biały, świerk pospolity i robinia biała.
    • Grodzisku; Zespół dworski z XIX wieku. Właścicielami była rodzina Żółkowskich. Obecnie użytkowany przez Koło Łowieckie "Olszynka". Dwór drewniany na podmurówce ceglanej otynkowanej, wybudowany na początku XX w. Zdobiony ganek na ośmiu słupach, elewacje oszalowane. Zachowały się też budynki gospodarcze takie jak spichlerz i lodownia. Park z początku XX w. otaczający dwór, podobnie jak w Kupientynie zniszczony. Rosną w nim lipy i klony, jesiony, sosny, świerki i modrzew europejski. Całość porośnięta samosiewem zatraciła pierwotny charakter.
    • Kurowicach - zespół dworski z połowy XIX wieku. Jego właścicielami byli kolejno Zalewscy, Trębiccy i Starzeńscy. Po wojnie podobnie jak inne majątki był użytkowany przez państwowe gospodarstwo rolne. W 1967 roku dwór przebudowano. Budynek jest murowany z cegły, dwustronnie tynkowany, piętrowy, kryty blachą ocynkowaną. Od frontu w części centralnej reprezentacyjne wejście, od tyłu budynku wyjście na szeroki taras. Z innych zabudowań zachowała się oficyna i stróżówka oraz obiekty gospodarcze takie jak obory, chlewnie, stodoła z wozownią i spichlerz. Park wokół dworu zniszczony. Zachowały się drzewa takie jak lipy, klony i świerki.

Ponadto w okolicy wsi Tchórznica gniazduje czarny bocian.
Tu do przeczytania artykuł o "Trędowatej" Heleny Mniszkówny.


Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie

ul. Warszawska 51 lok. 7
17-312 Drohiczyn, woj. Podlaskie