Gmina Olszanka

Współrzędne: 52°07'12,0" N 22°37'54,6" E

Gmina Olszanka położona jest na obszarze Podlasia we wschodniej części woj. mazowieckiego, w południowo zachodniej części powiatu łosickiego. Warszawa oddalona jest od siedziby gminy o 120 km na zachód. Przed wprowadzeniem 1 stycznia 1999 roku trójstopniowego podziału terytorialnego kraju gmina Olszanka należała do woj. bialskopodlaskiego.  Gmina Olszanka sąsiaduje z następującymi gminami: od południowego-wschodu graniczy z gminą Międzyrzec Podlaski w województwie lubelskim, od zachodu z gminami Zbuczyn Poduchowny, Mordy i Przesmyki z powiatu siedleckiego, a od północy i wschodu z gminami Łosice i Huszlew w powiecie łosickim. Gmina Olszanka leży na Wysoczyźnie Siedleckiej. Na jej terenie znajdują się źródła dwóch rzek Liwca i Tocznej.  
Do gminy Olszanka należy 17 sołectw: Bejdy, Bolesty, Dawidy, Hadynów, Klimy, Korczówka-Kolonia, Korczówka, Mszanna, Nowe Łepki, Olszanka, Pietrusy, Próchenki, Radlnia, Stare Łepki, Szawły, Szydłówka, Wyczółki.
W gminie nie ma linii kolejowych. Przez wschodni jej skrawek (Mszanna) przebiega droga krajowa nr 19, łącząca Suwałki z Barwinkiem (granica ze Słowacją) stanowiąca fragment ważnego szlaku drogowego łączącego kraje północnej Europy z krajami Morza Śródziemnego i Morza Czarnego.


Urząd gminy, 08-207 Olszanka 37, tel. 83-357-51-23; faks 83-357-51-83
Strona internetowa gminy


Historia

Począwszy od X w. rozpoczął się napływ na Podlasie pierwszych osadników wywodzących się z drobnej szlachty mazowieckiej, która zasiedlała tereny wzdłuż Bugu i Narwi. Proces ten nie ominął i terenów należących dzisiaj do gminy Olszanka. Na terenie gminy można też odnaleźć ślady jeszcze starszego osadnictwa pochodzącego ze średniowiecza: resztki grodziska w miejscowości Klimy.
Tereny dzisiejszego powiatu łosickiego należały do ziemi drohickiej, później częściowo do mielnickiej. W średniowieczu wzdłuż Bugu a następnie w górę Toczny rozprzestrzeniło się osadnictwo ruskie z ziemi brzeskiej. Fala osadnictwa mazowieckiego postępowała w górę Liwca. W okolicy Łosic w XV w. nastąpiło zetknięcie się tych dwóch elementów etnicznych. Na terenach dzisiejszej gminy, podobnie jak i na całym Podlasiu ścierały się wpływy litewskie i ruskie, z których ludność utworzyła swoją własną, niepowtarzalną kulturę. Od zachodu i południa teren dzisiejszego miasta Łosice otaczały osady drobnej szlachty mazowieckiej: Pietrusy, Szawły, Bolesty, Wyczółki, Szańków, Radlnia, Biernaty - Rudnik, Biernaty, Płosodrza, Nowosielec, Biernaty - Średnie. Na wschód od Łosic powstawały osady ruskie. Z początków osadnictwa pochodzą nazwy miejscowości z terenu gminy. W XVI w. istniała już większość z nich, część pod trochę innymi nazwami: Bejdy-Beydy, Szydłówka-Sidlowska, Próchenki-Prochenka, wieś będąca przez pewien czas tzw. królewszczyzną, Korczówka-Korczowatka, Korczowka Wyczólki-Wiczołky, Bolesty-Bolesthi, Szawły-Sawli. Nazwa Olszanka należy do nazw tzw. pochodzenia topograficznego. Rody szlacheckie przybywające na te tereny i osiedlające się tutaj nadawały tworzonym przez siebie osadom nazwy najczęściej pochodzące od nazwisk, zajęcia, przydomków itp., kolejni osadnicy wychodzący z istniejących już siedlisk, zakładali nowe osiedla którym nadawali nazwy wywodzące się z miejsca osiedlenia. Nazwa Olszanka wywodzi się najprawdopodobniej z osady założonej w pobliżu lasu olchowego, olszyny, których i obecnie nie brakuje na naszych terenach.
Początkowo ziemie dzisiejszej gminy należały do Wlk. Księstwa Litewskiego od 1520 roku do utworzonego przez króla Zygmunta Augusta województwa Podlaskiego. Jeszcze wcześniej bo w roku 1505 król Aleksander Jagiellończyk nadał Łosicom przywilej lokacyjny. Około roku 1560 miasto Łosice i południowa część starostwa mielnickiego zostały wyodrębnione jako osobna dzierżawa wkrótce nazwana starostwem łosickim. W skład starostwa weszły: Kornica , Rudka, Szpaki, Szydłówka, Olszanka, Próchenki, Łepki, Korczówka. Po rozpadzie województwa w 1566 roku na ziemię drohicką i bielską, weszły w skład ziemi drohickiej, powiat mielnicki, starostwo łosickie.
Od 1795 r. tereny należące do gminy weszły do zaboru austriackiego, nazywane były Galicją Zachodnią. W latach 1809 - 1815 należały do departamentu siedleckiego w księstwie Warszawskim.
Województwo podlaskie w 1815 roku zostało podzielone na 4 obwody. Gmina Olszanka weszła w skład obwodu bielskiego powiat łosicki. Lata 1864-1914 to czasy przynależności Olszanki do guberni siedleckiej powiat konstantynowski i zaistnienia Olszanki jako gminy.
Od 1912 roku gmina należała do guberni lubelskiej pozostając nadal w powiecie konstantynowskim. W latach 1915-1918 po zajęciu tych terenów przez wojska austro-węgierskie powiat konstantynowski miał swą siedzibę w Janowie, zarządzany był przez komendy etapowe. W 1918 roku Rada Regencyjna w miejsce okręgów na jakie dzieliło się generalne gubernatorstwo, utworzyła powiaty. W 1919 roku utworzono 5 województw, w tym województwo lubelskie obejmujące teren dwóch przedwojennych guberni: lubelskiej i siedleckiej. W skład nowoutworzonego województwa lubelskiego weszła gmina Olszanka.
Po 1933 roku Olszanka weszła w skład powiatu siedleckiego, a w 1939 r. wraz z całym powiatem siedleckim przyłączona została do dystryktu warszawskiego. Po wojnie województwo lubelskie powróciło do starych granic i Olszanka ponownie znalazła się w powiecie siedleckim.  6.X.1948 roku cały powiat siedlecki, a wraz z nim gmina Olszanka przyłączony został do województwa warszawskiego. W 1960 r. Olszanka, pozostając w województwie warszawskim, weszła w skład nowoutworzonego powiatu łosickiego. W 1975 roku po nowym podziale administracyjnym Polski, Olszanka znalazła  się w granicach województwa bialskopodlaskiego.
Po ostatniej reformie administracyjnej od 1 stycznia 1999 r. gmina Olszanka wraz z całym powiatem łosickim należy do województwa mazowieckiego.

Koniec XIX i początek XX w. to okres prześladowania unitów przez carat. Po 1596 roku wyznanie unickie istniało na terenie Podlasia na równi z wyznaniem katolickim. Parafie unickie istniały i na terenie gminy Olszamka, a najstarsza taka parafia została erygowana w Próchenkach, gdzie w 1669 roku król Michał Korybut Wiśniowiecki ufundował i wyposażył cerkiew unicką.
W okresie zaborów unici byli dotkliwie prześladowani. Represje ze strony zaborców nie ominęły i parafii z gminy Olszanka. Wielu mieszkańców podczas tych prześladowań straciło życie bądź zostało zesłanych na Sybir. Prześladowania ustały po 1905 roku, wraz z ukazem carskim gwarantującym swobodę wyznania. W wielu miejscowościach żyją potomkowie prześladowanych, w kościołach parafialnych fundowane są tablice poświęcone ich pamięci.
Niewątpliwie, z historycznego punktu widzenia, dzisiejsza gmina Olszanka to obszar posiadający interesującą historię. Leżące wokół osady Olszanka tereny były z nią ściśle związane. W polskiej literaturze historycznej, niezależnie od okresów utrwalił się pogląd, że ziemie leżące wokół Łosic stanowiły część Południowego Podlasia, również, na której ścierały się wpływy Słowian zachodnich i wschodnich.
Już w średniowieczu przechodził przez gminę trakt handlowy z Zachodu na Wschód oraz ważna, aż do czasu przeniesienia stolicy z Krakowa do Warszawy, droga komunikacyjna z Polski na Litwę. Większość wsi na terenie gminy powstała w średniowieczu, tylko nieliczne założono w okresie nowożytnym lub uznano ich samodzielność administracyjną w XIX i XX w. Słabość ekonomiczna tychże obszarów i wzrost w 2 poł. XIX w. znaczenia ludności chłopskiej, zaowocował dwoma formami parcelacji XIX-wiecznych gruntów państwowych i wspólnotowych oraz XX-wiecznych z lat 20- i 30-tych. Szczególne znaczenie dla rozwoju osadnictwa na terenie gminy ma faza druga, w jej wyniku większość wsi powiększyła się o tzw. kolonie. Cechą wartą podkreślenia jest trwałość podziału parafialnego, który na tym obszarze przetrwał niemal bez zmian.


Atrakcje okolicy


Użytki ekologiczne na terenie gminy Olszanka:
Użytek ekologiczny "Wodnik" Bagienko otoczone polami i łąkami. Szuwary nadwodne tworzą: oczerety, pałka wąskolistna, kosaciec żółty, mozga trzcinowa, manna mielec, turzyna brzegowa, zbiorowisko kropidła wodnego i rzepichy ziemnowodnej. Wokół bagienka dość licznie występuje chroniony storczyk krwisty.
Występuje tutaj wiele gatunków płazów: żaba wodna, jeziorkowa, trawna moczarowa, kumak nizinny, ropucha szara. Gniazduje tutaj również kilka gatunków ptaków wodnych: krzyżówka, łysta, wodnik, ponadto ptaki związane z zaroślami nadwodnymi: potrzos, rokitniczka, łozówka. Wokół bagienka, dzięki różnorodnym gatunkom kwitnących tu roślin, spotkać można wiele owadów m.in. motyle takie jak: przeplatka atalia, dostojka dia, dostojka aglaja, modraszek ikar, cytrynek, bielinek-kapustnik, rzepnik i bytomkowiec, rusałki - pokrzywnik, pawik, admirał, kratkowiec oraz inne. Główny cel ochrony to zachowanie miejsca dużej różnorodności biologicznej, m. in. rozrodu płazów, gniazdowania kilku gatunków ptaków wodnych.
Użytek ekologiczny "Liwo"
Otoczone polami i łąkami bagienko stanowi cenną ostoję dla wielu organizmów. Są to przede wszystkim płazy takie jak: żaba wodna i jeziorkowa, żaba trawna i moczarowa, kumak nizinny.
Miejsce to posiada otwarte lustro wody, które umożliwia gniazdowanie ptakom wodnym - perkozowi i krzyżówce oraz związanymi z szuwarami nadwodnymi - rokitniczce i potrzosowi. Roślinność wodną, która tu występuje tworzą: szuwar mozgi trzcinowej, pałki szerokolistnej, kropidła wodnego i rzepichy ziemnowodnej oraz zespół rdestu pływającego. Główny cel ochrony tego terenu to zachowanie miejsca rozrodu płazów oraz gniazdowania perkoza.
Użytek ekologiczny "Na Błotach"
Jest to jedno z najcenniejszych siedlisk przyrodniczych na terenie gminy, obejmuje bowiem naturalnie ukształtowane torfowisko. Środowisko to wymieniane jest na liście Dyrektywy Siedliskowej Unii Europejskiej jako jedno z najbardziej zagrożonych w Europie. Duży płat mchów torfowców, który gromadzi wodę spełnia rolę lokalnego zbiornika retencyjnego.
Spotkać tu można również inne charakterystyczne rośliny torfowisk i terenów podmokłych m.in. wełnianki - pochwowatą i wąskolistną, czerwień błotną, tojeść bukietową, turzycę zwyczajną, siedmiopałecznik błotny. Charakterystycznymi zbiorowiskami roślin są: zbiorowisko turzycy dzióbkowatej, turzycy nitkowatej, situ rozpierzchłego oraz mszaru kępkowo-dolinkowego. Występuje tutaj kilka gatunków ptaków związanych z tego typu siedliskami. Są to: bekas kszyk, czajka, potrzos, pliszka żółta, świergotek łąkowy. Torfowisko stanowi także miejsce rozrodu kilku płazów. Głównym celem ochrony tego obszaru jest zachowanie naturalnego torfowiska będącego jednym z najcenniejszych siedlisk przyrodniczych na terenie gminy.
Użytek ekologiczny "Błotnik"
Jest to silnie zarośnięty zbiornik wodny znajdujący się na skraju wsi Mszanna o powierzchni 1,06 ha. Dominującym typem roślinności są szuwary - pałki wąskolistnej i trzciny pospolitej zajmującej centralną część użytku. Na ich obrzeżu występuje zbiorowisko z sitami: rozpierzchłym i skupionym. Charakterystyczne gatunki roślin to: pałka wąskolistna, trzcina pospolita, wierzba rokita, wierzba pięciopręcikowa, sit rozpierzchły, jaskier, rdest ziemnowodny, turzyca sztywna, mięta nadwodna i karbieniec pospolity.
Fauna występująca tutaj to: ptaki - błotnik stawowy, potrzos i rokitniczka; płazy - żaba trawna, żaba moczarowa, żaba wodna, żaba jeziorowa, rakotka drzewna i ropucha szara; owady - żagwica mniejsza, bielinek bytomkowiec, bielinek rzepnik, rusałka pokrzywnik i latolistek cytrynek. Główny cel ochrony tego terenu to: miejsce licznego występowania płazów, miejsce gniazdowania kilku gatunków ptaków wodno-błotnych.
Użytek ekologiczny "Białe Błoto"
Jest to okresowo wysychające bagno śródpolne o powierzchni 2,5 ha we wsi Radlnia. Dominującym typem roślinności jest szuwar mozgi trzcinowej. Oprócz tego występują tu zarośla wierzb szerokolistnych oraz zbiorowisko letnich terafitów. Charakterystyczne gatunki roślin to: rzepicha ziemnowodna, rdest kolankowy, kropidło wodne, żabieniec babka wodna, tojeść pospolita, wierzba pięciopręcikowa i szara. Występują tu następujące gatunki ptaków: krzyżówka, gąsiorek, jażębata, kos, potrzos; płazów - żaba trawna, żaba moczarowa, żaba wodna, żaba jeziorowa, kumak nizinny i ropucha paskówka. Cele ochrony tego obszaru to: miejsce licznego występowania płazów, miejsce gniazdowania kilku gatunków ptaków wodno-błotnych.
Użytek ekologiczny "Stójło"
Jest to zbiornik wodny otoczony łąkami, pastwiskami oraz podmokłym, lasem o powierzchni 7,9 ha. Obiekt graniczy z polami, lasem oraz wsią Korczówka. Ze zbiornika bierze początek rzeka Toczna. Obrzeża zbiornika wodnego porastają szuwary rzemieni błotnej, skrzypu bagiennego i powikła błotnego. W toni wodnej występują zbiorowiska rogatka sztywnego, rdestnicy grzebieniastej, rzęsy wodnej, czermieni błotnej, karbieńca pospolitego i tarczycy pospolitej. Północno-zachodnią część użytku porasta młody drzewostan olszowy oraz zarośla wierzby szerokolistnej. Od strony południowej i wschodniej występują fragmenty murawy goździkowo-zawciągowej.
Na tym użytku występują następujące gatunki ptaków: zięba, zaganiacz, wilga pokląskowa, skowronek polny, świergotek drzewny, świergotek łąkowy, gąsiorek, drozd śpiewak, kos, trznadel, modraszka i bogatka.
Gatunki płazów to: żaba trawna, żaba moczarowa, żaba wodna, żaba jeziorowa, i żaba śmieszka. Wokół zbiornika można spotkać wiele owadów m.in. ważkę płaskobrzuchą, łątkę dzieweczkę, szablaka zwyczajnego, szablaka zółtawego, i żagnicę mniejszą. Zalatuje tutaj także kilka gatunków nietoperzy. Główny cel ochrony na tym obszarze to: miejsce bardzo licznego występowania i rozrodu płazów, zwłaszcza żab zielonych, stanowisko występowania czermieni błotnej, będącej prawdopodobnie jedynym stanowiskiem występowania tej rośliny na terenie całej gminy.
Użytek ekologiczny "Łużyk"
Obejmuje zbiornik wodny wraz z otoczeniem o powierzchni 1,04 ha. Obiekt znajduje się w środku wsi Mszanna. Charakterystyczne gatunki roślin to: pałka szerokolistna, ponikło błotne, rzęsa drobna, spirodela wielokorzeniowa, karbieniec pospolity, psianka słodkogórz, tarczyna pospolita, jaskier płomieńczyk, przytulia błotna, szczaw lancetowaty, rzepicha ziemno-wodna, pływacz zwyczajny, uczep trójlistkowy, manna jadalna, wiechlina błotna, wierzba krucha i wierzba pięciopręcikowa. Gniazduje tutaj kilka gatunków ptaków: perkoz, kokoszka, krzyżówka, słowik, ciernówka, łozówka. Użytek ekologiczny jest także miejscem rozrodu płazów: ropuchy szarej, żaby trawnej, żaby moczarowej, żaby wodnej, żaby jeziorowej, kumaka nizinnego i rzekotki drzewnej. Główny cel ochrony tego terenu to: miejsce licznego występowania płazów, miejsce gniazdowania kilku gatunków ptaków wodno-błotnych.

Oprócz użytków ekologicznych na terenie gminy Olszanka ochroną objęto także głaz narzutowy (granit jasnoróżowy) we wsi Kol. Mszanna; obwód 920 cm, wysokość 0,5 m - został uznany za pomnik przyrody (rok ustanowienia 1974).

Sieć "Natura 2000"
Program "NATURA 2000" jest spójną siecią obszarów chronionych w państwach Unii Europejskiej. System ten opiera się na Dyrektywie Ptasiej i Dyrektywy Siedliskowej, które stworzyły grunt prawny dla ochrony zagrożonych gatunków oraz siedlisk i stały się najważniejszymi aktami prawnymi dotyczącymi ochrony przyrody na naszym kontynencie. Na terenie gminy Olszanka znajduje się część utworzonego na podstawie Dyrektywy Rady 79/409/EWG o ochronie dziko żyjących ptaków (Dyrektywa Ptasia), uchwalonej 2 kwietnia 1979, Obszaru Specjalnej Ochrony OSO (Special Protection Areas, SPAs) pod nazwą ?Dolina Liwca? (kod PLB 140005). Obszar ten obejmuje dolinę rzeki Liwiec od jej źródeł w okolicach gminy Olszanka, aż do ujścia do rzeki Bug w Kamieńczyku. Powierzchnia terenu objętego ochrona na całej długości rzeki wynosi około 23655,1 ha. Na terenie gminy Olszanka obszar objęty tą formą ochrony wynosi 1702,2 ha (7,0 % całej powierzchni ostoi).

Krajowa Sieć Ekologiczna ECONET - POLSKA
Południowo-zachodnie tereny gminy Olszanka znalazły się w koncepcji Krajowej Sieci Ekologicznej ECONET - POLSKA w granicach obszaru węzłowego o znaczeniu krajowym (13 K - Obszar Siedlecki). Jest to rozległy obszar obejmujący węzeł hydrograficzny - źródliskowe odcinki rzek, spływających w 3 kierunkach: Liwca i Kostrzynia - na północ, Krzny - na wschód i Świdra na zachód. Wschodnia część tego obszaru, obejmująca dolinę górnego Liwca znajduje się w granicach gminy Olszanka.

Zabytki:
Obiekty wpisane do rejestru zabytków

  • Kościół parafialny w Hadynowie z XVII ? XVIII w. pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela
  • Grodzisko wczesnośredniowieczne zw. Redutą Szwedzką oraz Osada wczesnośredniowieczna położona na polu ornym w Klimach
  • Dawna cerkiew prawosławna, ob. Kościół rzymsko-katolicki pw. Ścięcia św. Jana Chrzciciela wraz z otaczającym drzewostanem i ogrodzeniem w Mszannie

Pozostałe obiekty i zespoły zabytkowe znajdujące się w ewidencji konserwatorskiej

  • BEJDY: Kapliczka murowana, pocz. XX w.
  • DAWIDY:
    • Kapliczka I. murowana, pocz. XX w.
    • Kapliczka II. murowana, ok. 1920 r.
  • HADYNÓW:
    • Kapliczka drewniana, pocz. XX w.
    • Krzyż murowany, 1929 r.
    • Kaplica cmentarna, 1947 r.
  • KORCZÓWKA: Kapliczka murowana, 1920 r.
  • STARE ŁEPKI:
    • Krzyż murowany I, 1928 r.
    • Krzyż murowany II, 1928 r.
  • OLSZANKA:
    • Kapliczka murowana, ok. 1920 r. (upamiętniająca męczeństwo Unitów na terenie Gminy Olszanka)
    • Urząd Gminy, drew., pocz. XX w.
  • PIETRUSY:
    • Kapliczka murowana, 1923 r.
    • Wiatrak, drewniany, okres międzywojenny
  • SZAWŁY: Krzyż drewniany, ok. 1941 r.
  • SZYDŁÓWKA:
    • Kapliczka murowana I (początek XX w.)
    • Kapliczka murowana II (początek XX w.)
    • Kapliczka murowana III (1920 rok)
    • Krzyż murowany I (1923 rok)
    • Krzyż murowany II (1934 rok)
  • WYCZÓŁKI: Kapliczka murowana, 1910 r.

Budownictwo ludowe (przykłady):
BEJDY, KORCZÓWKA, STARE ŁEPKI, OLSZANKA, SZYDŁÓWKA, WYCZÓŁKI. 

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie

ul. Warszawska 51 lok. 7
17-312 Drohiczyn, woj. Podlaskie